Điện trở suất của đất là đại lượng cho biết đất dẫn điện tốt hay kém, ký hiệu ρ (rô), đơn vị ôm mét (Ω·m). Đây là thông số đầu vào quan trọng nhất khi thiết kế hệ tiếp địa: cùng một cấu hình cọc, nếu điện trở suất của đất tăng gấp đôi thì điện trở nối đất cũng tăng xấp xỉ gấp đôi. Vì vậy, khảo sát điện trở suất trước khi thi công giúp dự tính đúng số cọc, chiều dài cáp và biện pháp xử lý, thay vì đóng cọc theo kinh nghiệm rồi mới đo và sửa.
Điện trở suất của đất là gì?
Về định nghĩa, điện trở suất của đất là điện trở của một khối đất hình lập phương cạnh 1 m khi dòng điện đi qua hai mặt đối diện. Giá trị càng nhỏ thì đất dẫn điện càng tốt và càng dễ làm tiếp địa đạt yêu cầu.

Cần phân biệt hai khái niệm hay bị nhầm lẫn:
- Điện trở suất của đất (Ω·m) là đặc tính của môi trường đất, không phụ thuộc vào việc ta đóng bao nhiêu cọc.
- Điện trở nối đất (Ω) là điện trở của cả hệ điện cực đã chôn trong đất, phụ thuộc cả vào điện trở suất lẫn hình dạng, kích thước, số lượng điện cực. Đây là giá trị được so sánh với ngưỡng nghiệm thu, ví dụ ≤ 10 Ω cho hệ chống sét theo khuyến nghị của TCVN 9385:2012 hoặc ≤ 4 Ω cho nối đất an toàn điện.
Đất dẫn điện chủ yếu nhờ nước và các muối khoáng hòa tan trong các lỗ rỗng giữa những hạt đất. Bản thân hạt khoáng khô gần như cách điện. Điều này giải thích vì sao cùng một vị trí, điện trở suất có thể thay đổi nhiều lần giữa mùa mưa và mùa khô.
Những yếu tố ảnh hưởng đến điện trở suất của đất
- Độ ẩm. Là yếu tố mạnh nhất. Đất khô hoàn toàn có điện trở suất rất cao; khi độ ẩm tăng dần, điện trở suất giảm nhanh rồi chững lại khi đất đã đủ ẩm.
- Thành phần và cỡ hạt. Đất sét, đất thịt hạt mịn giữ nước tốt nên dẫn điện tốt. Cát, sỏi, đá dăm thoát nước nhanh nên dẫn điện kém.
- Hàm lượng muối khoáng. Đất nhiễm mặn ven biển, đất phù sa giàu khoáng có điện trở suất thấp. Tuy nhiên môi trường mặn cũng ăn mòn điện cực nhanh hơn, cần chọn vật liệu phù hợp.
- Cấu trúc phân lớp. Đất tự nhiên hiếm khi đồng nhất. Thường gặp lớp mặt san lấp khô phía trên và lớp đất sét ẩm phía dưới, hoặc ngược lại là lớp đất mỏng phủ trên nền đá gốc.
Bảng điện trở suất của đất tham khảo theo loại đất
Bảng dưới đây chỉ nêu khoảng giá trị điển hình ở mức bậc độ lớn để định hướng ban đầu. Giá trị thực tế tại công trình có thể nằm ngoài các khoảng này tùy độ ẩm, mùa và độ sâu, vì vậy không thay thế được việc đo khảo sát.

| Loại đất | Khoảng điện trở suất tham khảo (Ω·m) | Nhận xét khi làm tiếp địa |
|---|---|---|
| Đất bùn, đất đầm lầy, than bùn | Vài Ω·m đến khoảng 50 | Rất thuận lợi, ít cọc đã đạt |
| Đất sét, đất sét pha ẩm | Khoảng 20 – 100 | Thuận lợi |
| Đất thịt, đất vườn, đất canh tác | Khoảng 50 – 200 | Bãi cọc thông thường thường đáp ứng được |
| Đất pha cát, cát ẩm | Khoảng 200 – 1.000 | Cần nhiều cọc hơn, nên dùng hóa chất giảm điện trở |
| Cát khô, sỏi, đất đồi khô | Khoảng 1.000 – 3.000 hoặc hơn | Khó đạt bằng cọc nông, cân nhắc cọc sâu hoặc giếng khoan |
| Đá vôi, đá phong hóa | Khoảng vài trăm đến vài nghìn | Phụ thuộc mức nứt nẻ và độ ẩm trong khe nứt |
| Đá gốc đặc chắc (granit và tương tự) | Hàng nghìn đến hàng chục nghìn | Rất khó, cần giải pháp đặc biệt và mạch vòng liên kết rộng |
Cách đo điện trở suất của đất bằng phương pháp Wenner 4 cực
Phương pháp Wenner là cách khảo sát phổ biến nhất nhờ bố trí đơn giản và công thức tính gọn. Thiết bị cần có là máy đo điện trở đất loại 4 cực có chức năng đo điện trở suất, kèm bốn cọc đo và dây dẫn.
Bố trí đo
- Chọn một tuyến thẳng trên khu đất dự kiến làm bãi tiếp địa, tránh đi song song sát đường ống kim loại, cáp ngầm, hàng rào thép vì chúng làm sai lệch kết quả.
- Đóng bốn cọc đo thẳng hàng, cách đều nhau một khoảng a. Độ sâu đóng cọc đo nên nhỏ so với a, thông thường không quá khoảng 1/20 của a.
- Nối hai cọc ngoài cùng vào hai cực dòng của máy, hai cọc giữa vào hai cực áp.
- Máy bơm dòng điện qua hai cọc ngoài, đo điện áp giữa hai cọc trong và hiển thị điện trở R (Ω).
Công thức tính
ρ = 2 · π · a · R
Trong đó ρ là điện trở suất (Ω·m), a là khoảng cách giữa hai cọc kề nhau (m), R là giá trị máy đo được (Ω). Nhiều máy đời mới cho phép nhập a và hiển thị luôn ρ.
Ví dụ: đo với a = 5 m, máy hiển thị R = 3,2 Ω. Khi đó ρ = 2 × 3,14 × 5 × 3,2 ≈ 100 Ω·m.
Đo với nhiều khoảng cách a để biết đất phân lớp
Giá trị đo được với khoảng cách a phản ánh điện trở suất trung bình của khối đất từ mặt đất tới độ sâu xấp xỉ bằng a. Vì vậy nên đo lặp lại với nhiều giá trị a, ví dụ 1 m, 2 m, 4 m, 8 m, rồi lập bảng hoặc vẽ đồ thị ρ theo a:
- Nếu ρ giảm khi a tăng: lớp đất dưới sâu dẫn điện tốt hơn lớp mặt. Nên ưu tiên cọc dài, nối cọc hoặc điện cực sâu.
- Nếu ρ tăng khi a tăng: bên dưới là đá hoặc lớp đất khô. Đóng sâu không có lợi, nên trải rộng bãi tiếp địa theo phương ngang trong lớp đất mặt và dùng hóa chất cải tạo.
- Nếu ρ gần như không đổi: đất tương đối đồng nhất, có thể dùng trực tiếp công thức tính cho đất đồng nhất.
Nên đo trên ít nhất hai tuyến vuông góc nhau để loại trừ ảnh hưởng cục bộ, ghi lại thời tiết, tình trạng ẩm của đất tại thời điểm đo.
Trường hợp không có máy 4 cực
Các máy 3 cực thông dụng như đồng hồ đo điện trở đất Kyoritsu 4105A chủ yếu dùng để đo điện trở nối đất sau thi công. Khi không có máy 4 cực, có thể dùng cách đóng cọc thử: đóng một cọc tiếp địa đúng chủng loại dự kiến sử dụng, đo điện trở của riêng cọc đó bằng phương pháp 3 cực, rồi dùng công thức cọc đơn ở mục dưới để suy ngược ra điện trở suất. Cách này phản ánh khá sát điều kiện thực tế của chính loại cọc sẽ dùng. Quy trình đo 3 cực xem tại bài đo điện trở tiếp địa.
Dùng điện trở suất để ước tính quy mô bãi tiếp địa
Điện trở của một cọc đơn
Với cọc thẳng đứng dài L, đường kính d, đóng trong đất đồng nhất, công thức gần đúng thường dùng là:

R = ρ / (2·π·L) × ( ln(8·L/d) − 1 )
Ví dụ: cọc mạ đồng D16 dài 2,4 m, đất có ρ = 100 Ω·m. Ta có 8L/d = 8 × 2,4 / 0,016 = 1.200; ln(1.200) ≈ 7,09; R ≈ 100 / (2 × 3,14 × 2,4) × (7,09 − 1) ≈ 6,63 × 6,09 ≈ 40 Ω. Như vậy một cọc đơn trong đất 100 Ω·m cho khoảng 40 Ω, chưa thể đạt ngưỡng 10 Ω.
Ghép nhiều cọc
Khi ghép n cọc song song, điện trở không giảm đúng n lần vì vùng tản dòng của các cọc gần nhau chồng lấn lên nhau. Khoảng cách giữa các cọc càng nhỏ thì hiệu quả càng kém. Đây là lý do khoảng cách cọc nên từ 2 lần chiều dài cọc trở lên, tối thiểu bằng chiều dài cọc. Dây liên kết bằng cáp đồng trần hoặc băng đồng chôn trong rãnh cũng đóng vai trò là điện cực nằm ngang, góp phần giảm điện trở chung.
Cách tính chi tiết có trong bài phương pháp tính số lượng cọc tiếp địa và bài tiêu chuẩn khoảng cách cọc tiếp địa chống sét.
Vật tư điện cực các loại có tại danh mục cọc tiếp địa chống sét. Các biện pháp cải tạo được phân tích kỹ hơn trong bài cách giảm điện trở tiếp địa.
Câu hỏi thường gặp
Điện trở suất của đất bao nhiêu thì dễ làm tiếp địa?
Đất có điện trở suất dưới khoảng 100 Ω·m được xem là thuận lợi, bãi cọc thông thường dễ đạt yêu cầu. Từ vài trăm Ω·m trở lên cần tính toán kỹ và thường phải kết hợp biện pháp cải tạo đất.
Nhà dân có cần đo điện trở suất của đất không?
Với nhà dân trên nền đất thịt, đất ruộng, có thể thi công theo cấu hình phổ biến rồi đo kiểm tra. Với nhà trên đồi, nền cát hoặc nền san lấp dày, nên khảo sát trước để tránh phải bổ sung cọc nhiều lần.
Đổ muối hoặc tưới nước có làm giảm điện trở suất không?
Có nhưng chỉ tạm thời. Nước bay hơi, muối bị rửa trôi và còn ăn mòn cọc, cáp. Giải pháp bền vững là dùng hóa chất giảm điện trở chuyên dụng bao quanh điện cực.
Vì sao hai lần đo tại cùng một chỗ cho kết quả khác nhau?
Nguyên nhân thường là độ ẩm đất thay đổi theo thời tiết và mùa, hoặc khác nhau về khoảng cách a và hướng tuyến đo. Hãy ghi lại đầy đủ điều kiện đo để so sánh có cơ sở.
Hiểu và đo đúng điện trở suất của đất là bước đầu tiên để có một bãi tiếp địa đạt yêu cầu ngay từ lần thi công đầu, tiết kiệm vật tư và thời gian. Nếu bạn cần khảo sát địa điểm, tính toán bãi tiếp địa hoặc thi công hệ thống chống sét hoàn chỉnh, hãy xem trang báo giá thi công lắp đặt chống sét trọn gói hoặc gọi hotline 0975 599 666 – 0972 299 666 để Chống Sét Toàn Cầu khảo sát theo lịch hẹn.
Xem thêm cùng chủ đề:


